Over hemel en aarde

door Jessa van der Vaart

In het najaar van 2009 werd ik uitgenodigd om een lezing te houden in ‘De KetelFactory’, een tot kunstcentrum omgebouwde jeneverstokerij in Schiedam. De lezing zou onderdeel zijn van ‘De Distillatie’; een dag waarop exposerende beeldende kunstenaars worden uitgenodigd om verdieping te geven aan hun werk. Zo vroeg Karin van Pinxteren mij om vanuit mijn vakgebied iets te vertellen over ‘het universum’ een thema dat haar sinds jaar en dag fascineert.
In eerste instantie reageerde ik enthousiast, maar naarmate het uur van de waarheid naderde, werd ik steeds zenuwachtiger. Hoe zou ik nu als theoloog en predikant iets kunnen zeggen over het universum? Zouden mensen van mij verwachten dat ik ‘God’ daarbij zou betrekken?

Bij alle overpeinzingen herinnerde ik me een grapje over de eerste astronaut Joeri Gagarin. Na zijn terugkeer uit de ruimte werd hij uitgenodigd bij Chroestjov, die hem vroeg: “Kameraad, vertel me nu eens eerlijk, jij bent nu zo hoog geweest, hoger dan iemand ooit tevoren, heb jij ook God gezien?” Waarop Gagarin zei: ‘Ja’. En Chroestjov antwoordde: “Daar was ik al bang voor. Maar een ding: praat er met niemand over.”
Enige tijd later was Gagarin, die in de hele wereld gehuldigd werd, bij de paus en de paus vroeg hem: “Broeder, u bent nu zo hoog geweest, hoger dan iemand ooit tevoren, hebt u nu ook God gezien?” Gagarin dacht even na en zei: “Ik moet u zeggen: “Nee”. Waarop de paus antwoordt: “Daar was ik al bang voor”.

Ik realiseerde me dat ik - als ik stilsta bij het universum - eigenlijk helemaal niet aan God denk, maar hoogstens verwonderd ben. Over de mogelijkheid van leven in een ijskoude ruimte; over een ‘schitterend ongeluk’ in een onmetelijk, grenzeloos heelal. Het is het soort verwondering dat allerlei onbeantwoordbare vragen oproept, zoals in het gedicht ‘Verwondering’ van de Poolse dichter Wislawa Szymborska:

Waarom al te zeer in een persoon?
Deze, en geen ander? Waarom zo hier ten toon?
En waarom persoonlijk slechts eenmaal?
Juist op de aarde? Bij een kleine zon?
Na zoveel era’s van afwezigheid?
Omvattend alle tijden, alle wieren?
Alle horizonnen, holtedieren?
… om welke reden
niet hiernaast of honderd mijl verder,
niet gisteren of honderd jaar geleden,
zit ik steeds te staren in het donker
zoals met plots geheven snoet
het grommende dat hond heet doet?

Als je te lang over dit soort vragen piekert, kun je overvallen worden door wat de Franse paleontoloog en theoloog Pierre Teilhard de Chardin de ‘tijd-ruimte ziekte’ noemt: een gevoel van nietigheid en betekenisloosheid, met als laatste vraag: ‘wat is de zin van dit alles?’.

Als theoloog en predikant oriënteer ik mij bij die vraag meestal op de Bijbel. Niet omdat dat moet, maar omdat ik geïnspireerd ben geraakt door het vreemde Bijbelse taalgebruik. Bijvoorbeeld: als wij het hebben over historie, dan spreekt de Bijbel over een woord dat ‘geschiedt’ of gebeurt in de tijd. Als wij het hebben over iemands persoonlijkheid, dan spreekt de Bijbel over zijn of haar naam - want die ‘bevestigt je bestaan’. Als wij tegen elkaar zeggen: nog vele aren! Dan zegt de Bijbel: gefeliciteerd met weer een dag! Als wij het hebben over het universum, dan spreekt de Bijbel over hemel en aarde.
Het Bijbelse denken is, met andere woorden, niet abstract, maar concreet en begrensd. Het stelt grenzen aan de macht van mensen, van koningen en priesters, ja zelfs aan de dood.

Ongetwijfeld hebben de Bijbelschrijvers bij het woordje ‘hemel’ gedacht aan de ruimte boven ons hoofd. Maar dat is nog niet alles. De hemel is vooral een beeld, een symbool voor de verborgenheid van God. Hij is niet zichtbaar en niet te plaatsen. “Niemand heeft ooit God gezien.” Daarom zeggen sommige theologen dat God niet ‘bestaat’. Omdat hij niet bestaat zoals mensen bestaan, of de tafel waar ik aan zit terwijl ik dit schrijf. Hij gebeurt, vanuit de hemel, op de aarde.

Hoe? Wat mij altijd ontroert is dat de Bijbelse God een naam heeft die, als je hem letterlijk vertaalt, luidt als: ‘Ik zal er zijn zoals ik er zal zijn’. Iemand zei ooit tegen mij dat je dat als mens eigenlijk ook heel goed tegen een ander kan zeggen: Ik zal er zijn! Zou dat niet uiteindelijk ‘de zin zijn van dit alles’, op de aarde onder de hemel?

September 2010

Reageer