Foto: Vondelkerk, 1-1-2026

Miniatuur 380

Geschreven door Pieter Jan André
Voorgelezen door Sanne van Deursen
Geluidsmontage Seth Mook
Thema: Waag ’t er op
10 maart 2026
Titel: Waag het erop

 

Waag het erop! Waag het erop , door in het goede te blijven geloven . Door het
‘goede’ te denken….Dit stelde Iris Murdoch in haar boek ‘ Soevereiniteit van het
goede’.

Op oudejaarsavond vloog de Vondelkerk in brand. We hebben het allemaal kunnen
lezen en zien. Nog diezelfde nacht verspreidde de rechtsextremistische influencers
Eva Vlaardingenbroek en de Brit Tommy Robinson de vraag of dit de Moslims
zouden zijn die dit op hun geweten hadden. Of migranten. En een uur later werd
zelfs gesteld dat het een aanslag was. ‘ De schuldigen zijn inderdaad de moslims.
Èn de linkse elite…’ beweerden zij…
Complotdenken is niet alleen maatschappelijk maar ook moreel en persoonlijk uit den
boze…
Complotdenken zoekt altijd oorzaken buiten zichzelf. En het personaliseert abstracte
problemen en toevalligheden. De Vondelkerk vloog in de brand door een vuurpijl. En
ja, het is een afschuwelijk verlies voor de stad en de buurt…
Maar hoe durf je er zo mee aan de haal te gaan…
Wat is denken? Loesje formuleerde ooit de quote: “Je moet niet alles serieus nemen
wat je denkt”. Er komt een hoop rommel langs in onze denkwereld.
Hannah Arendt leerde ons al dat veel wat wij voor denken aanzien in haar ogen
helemaal geen denken is…
Immanuel Kant wees ons erop dat naast ‘wat’ je denkt, je ook stil hebt te staan bij
‘hoe’ je denkt.
Bijvoorbeeld vanuit stelregels (maximes). Een van die stelregels is, zoals mijn
moeder het formuleerde, wat jij niet wilt dat jou geschiedt, doe dat ook een ander
niet.
Het probleem bij complotdenken is dat het de a-symmetrie introduceert. Je eist
transparantie van anderen maar accepteert ondoorzichtige aannames van jezelf. Je
veroordeelt manipulatie maar je laat je eigen overtuigingen ongetoetst.
Dit kan leiden tot morele blindheid. Je bedoelingen zijn (misschien) goed maar je
handelen wordt gestuurd door angst en achterdocht en het vervangt relationele
ethiek door achterdocht.
Sociaal gedrag vraagt vertrouwen als startpunt, ruimte voor verschil en het kunnen
verdragen van onzekerheid.

Je loopt het grote risico mensen niet meer te ontmoeten maar te zien als een
‘functie’, als een verdinglijking, in een verhaal. Dat is funest voor je innerlijke rust en
sociaal samenleven. Het vergiftigt de ruimte in jouzelf, je innerlijke vrijheid, de
bereidheid in die ruimte om van mening te mogen en kunnen veranderen èn het
uithouden van ambiguïteit.
En het erkennen van je eigen feilbaarheid.
Complotdenken sluit, in de woorden van Hannah Arendt, het denken af. En beloont
radicale consistentie en misschien nog wel het meest akelige: het straft ‘nuance’ als
‘naïviteit’. En dit kan leiden tot chronische argwaan en morele eenzaamheid.
Iris Murdoch stelde dat de liefde, synoniem aan het goede, de kracht is om de
werkelijkheid waar te nemen. En liefde is het buitengewoon moeilijke besef dat iets,
anders dan jezelf, ook ‘echt‘ is. Ware liefde is de ontdekking van die werkelijkheid.
Bemin de verminkte wereld, verraad haar niet, ook niet in haar donkere dagen ….

gepubliceerd op 10 maart 2026