Foto: Hans Heemsbergen, Pexels
Miniatuur 396
Geschreven door Joost Röselaers
Voorgelezen door Gert van Drimmelen
Geluidsmontage Seth Mook
Thema: Vrijheid en verdraagzaamheid
8 september 2026
Titel: Goed vrij zijn
Goed vrij zijn
Vrijheid is een centraal thema van het lustrum van de Remonstrantse Gemeente Naarden Bussum in september. Het is ook het jaarthema van de remonstranten. Vrij zijn is een van de diepst gevoelde verlangens van mensen. Tegelijkertijd zijn er allerlei paradoxen en ambivalenties rondom vrijheid: vrij zijn is helemaal niet zo vanzelfsprekend, laat staan eenvoudig. Hoe doe je dat, goed vrij zijn?
‘Vrijheid’ is voor remonstranten een kernwaarde. We staan voor een ‘vrij en verdraagzaam christendom’. We benadrukken dat geloof bij mensen zelf begint en dat er daarom ruimte moet zijn voor eigen keuzes en geloofsovertuigingen – en dus ook voor diversiteit en verscheidenheid. Vrijheid is een van de kernwoorden in de aloude remonstrantse leuze: eenheid in het nodige, vrijheid in het onzekere, in alles de liefde.
Remonstranten hebben vanaf hun vroegste ontstaan veel met de notie van vrijheid gehad. Het conflict waaruit de remonstranten ontstaan zijn, ging erover: de vrije wil ten overstaan van het determinisme dat men in de theologische opvatting over predestinatie aantrof. De vrijheid van belijden ten overstaan van dwingende, opgelegde geloofsbelijdenissen. En de vrijheid om anders te denken ten overstaan van een dwingende kerkelijke synode. Beïnvloed door het humanisme omarmden remonstranten een mensbeeld dat aandacht had voor menselijke vermogens en mogelijkheden, menselijke verantwoordelijkheid en vrijheid.
Dit humanistisch-christelijke denken over vrijheid heeft vervolgens een grote invloed gehad op de opkomst van de moderne liberale cultuur, waarin de op dit ideaal van vrijheid geïnspireerde noties van persoonlijke autonomie, zelfbeschikking en zelfontplooiing dominant zijn geworden. Wij zijn deze noties gaan beschouwen als typisch Nederlands. Noties waar we als land trots op zijn. We staan er in het buitenland om bekend. Neem bijvoorbeeld de discussies in verschillende landen over euthanasie.
Maar vrijheid is niet vanzelfsprekend – ook niet in het vrije Nederland van nu en in het zogenaamde ‘vrije westen’. Ten eerste staat vrijheid onder druk – altijd weer, wanneer autocratische regimes vinden dat vrijheid plaats moet maken voor zogenaamde hogere idealen die weinig met vrijheid ophebben en haar in willen perken. Ten tweede wordt vrijheid betwijfeld, omdat je als mens misschien helemaal niet zo vrij bent, maar bepaald wordt door van alles en nog wat. Tenslotte wordt vrijheid bekritiseerd omdat ze is doorgeschoten in een haast a-sociale vorm van ‘vrijheid-blijheid’ waar je geen samenleving op kunt bouwen.
Vrijheid is daarom niet alleen een ideaal, maar ook een ingewikkelde opgave. Hoe doe je dat, goed vrij zijn?
Wij voelen ons geworteld in het humanistisch denken dat zich onder andere ontwikkelde in de Verlichting. De trits van de Verlichting begint met vrijheid. Dat is het allerbelangrijkste. De voorwaarde voor ons handelen. Maar vrijheid krijgt pas echt betekenis als zij verbonden wordt met gelijkheid en broederschap – of, om een hedendaags alternatief te gebruiken: verbondenheid. Gelijkheid en verbondenheid zijn de ondergeschoven kinderen van de Verlichting geworden. We zijn ons vooral op vrijheid gaan richten. Paradoxaal genoeg heeft dat ons minder vrij gemaakt.
En daarom is het zo belangrijk dat wij onze kernwaarde vrijheid telkens weer centraal stellen. Wij doen dat uit liefde voor vrijheid, de kernwaarde van de remonstranten. Want zonder bevestiging en verdieping dreigt vrijheid betekenisloos te worden. Een zelfgenoegzame vorm van vrijheid-blijheid. De vrijheid om te doen wat je zelf wilt zonder rekening te houden met het grotere geheel en met de ander. Een vrijheid, met andere woorden, die zich vertaalt in onverschilligheid. Dat leidt uiteindelijk tot onvrijheid.
Aan ons kortom de uitdaging om te blijven spreken over vrijheid. In een wereld waarin je alles in hapklare consumptiebrokken kunt kopen die in een enorme omloopsnelheid worden aangeboden, inclusief vrijheid, kan kerk een denkplaats zijn voor de trage vragen en een oefenplaats voor echte vrijheid. Geïnspireerd door de oude woorden uit de brief aan de Galaten, die centraal staan in de lustrumdienst, waarin ook met een paradox gespeeld wordt: je bent geroepen om vrij te zijn en de ander te dienen in liefde.
gepubliceerd op 8 september 2026